Gzy końskie (Gasterophilus spp.) to grupa powszechnie występujących w Europie owadów stanowiących zmorę koni w sezonie letnim.
Dorosłe gzy przypominają nieco pszczoły miodne. Mają zbliżony kształt, z wrzecionowatym odwłokiem, pokrytym drobnymi włoskami, o lekko pasiastym ubarwieniu. Osiągają od 1,5 do około 2 cm długości.
Szczególnym upodobaniem darzą konie, jednak nie pogardzą także bydłem, owcami, kozami, czy dzikimi zwierzętami.
W roku 2006 przebadano na teranie Polski badanie ponad 700 koni, w wieku od 8 miesięcy do 16 lat i u blisko 15% z nich stwierdzono występowanie w przewodzie pokarmowym larw gzów.
Skąd się biorą?
W większości krajów europejskich gzy są aktywne już od wiosny, jednak składanie przez nie jaj odbywa się przede wszystkim późnym latem.
Samice większości gatunków Gasterophilus pozostają chętnie w pobliżu koni. W dogodnym momencie błyskawicznie siadają na skórze, aby w sprytny sposób przymocować do końskiej sierści jaja. Te charakterystyczne skupiska niewielkich (długość 1-2 mm), podłużnych, żółtawych jaj, na pewno są wam znane. Można łatwo zauważyć je gołym okiem, szczególnie u koni o ciemniejszej sierści.
Ulubione lokalizacje samic gza, w których najchętniej lokalizują swoje jaja, to okolice nadgarstków. Niewielkim pocieszeniem może być fakt, że samice giną niedługo po ich złożeniu…
Wylęganie larw z jaj może następować po pobudzeniu ich bodźcem mechanicznym lub spontanicznie (w zależności przynależności do poszczególnych gatunków).
Larwy gza w pierwszym stadium rozwoju, po opuszczeniu jaja dostają się do jamy ustnej konia. Może to następować z udziałem konia (G. intestinalis i G. pecorum), np. przez drapanie się, lizanie, wzajemne skubanie, czy w trakcie pasienia, ale także wskutek samodzielnej migracji larw (G. nasalis).
Z jamy ustnej larwy trafiają do żołądka i dwunastnicy. To tutaj następuje linienie larw do ich trzeciego stadium rozwojowego.
Larwa w trzecim stadium to już kawał robala, który osiąga długość 16-20 mm, ma segmentowane ciało o charakterystycznym beczułkowatym kształcie i posiada dwa porządne haki gębowe.
Taka imponująca larwa wczepią się w śluzówkę żołądka i w ten sposób przeczekuje 8 do 10 miesięcy, aby po nadejściu sprzyjającej pory roku opuścić swojego końskiego żywiciela wraz z kałem.
Po trafieniu do środowiska larwa przepoczwarza się w glebie, co trwa kolejne kilka tygodni, zanim pojawią się dorosłe owady.
W Polsce dorosłe osobniki najczęściej pojawiają się w czerwcu i są często aktywne aż do końca października, a przy ciepłej jesieni nawet jeszcze w listopadzie.
Ciekawostką jest fakt, że w bardzo rzadkich przypadkach zarażeni mogą być także ludzie.
Jakie objawy mogą towarzyszyć inwazji?
Umiarkowane inwazje gzów mają zazwyczaj przebieg bezobjawowy, przez co są często uważane za mniej niebezpieczne niż glisty, czy słupkowce. Jednak w dużej ilości larwy gza mogą być potencjalnie również niebezpieczne dla zdrowia i życia konia.
Larwy w pierwszym stadium rozwoju znajdą się w jamie ustnej, gdzie wędrują przez błonę śluzową języka, dziąseł i podniebienia. Lubią bytować także w kieszonkach okołozębowych. W ten sposób powodują zazwyczaj stan zapalny dziąseł i ból, który przy masywniejszej inwazji może nawet utrudniać koniom jedzenie. W tym okresie, jeżeli zdarzy wam się akurat wizyta stomatologiczna, lekarz może zwrócić uwagę na ślady po obecności larw w jamie ustnej.
Kolejne objawy jakie mogą się pojawić to trudności przy przełykaniu związane z obecnością larw w gardle.
Kiedy robale przemieszczą się dalej wczepiają się w błonę śluzową żołądka, dwunastnicy lub końcowego odcinka jelit – prostnicy. Dosłownie wżerają się w śluzówkę, aby umożliwić sobie odżywianie przez cały wielomiesięczny okres oczekiwania na opuszczenie światła przewodu pokarmowego. Często występują w skupiskach. Preferują śluzówkę worka ślepego i bezpośrednie sąsiedztwo brzegu strzępiastego, który stanowi w końskim żołądku granicę między częścią bezgruczołową i gruczołową.
Wczepione w śluzówkę robale powodują powstawanie ogniskowych zmian o charakterze stanów zapalnych i owrzodzeń, a więc mogą prowadzić do wystąpienia wrzodów, a także przewlekłego nieżytu żołądka i jelit.
Objawy, które mogą towarzyszyć koniom z gzawicą to również biegunka i anemia.
Duża inwazja larw gza może stanowić nawet bezpośrednie zagrożenie życia konia, ponieważ istnieje ryzyko, że doprowadzi do niedrożności i/lub skrętu jelit, a nawet pęknięcia jelit i zapalenia otrzewnej. Niektóre gatunki larw mogą stwarzać także ryzyko wypadnięcia odbytnicy.
Rozpoznanie?
- Kontrola przez właściciela – pierwszym sygnałem, który powinien nas zaniepokoić jest obecność przytwierdzonych do sierści konia żółtawych, podłużnych jaj, Można zaobserwować je latem i jesienią,
- Gastroskopia – kolejnym pomocnym, choć nieco inwazyjnym i dość wymagającym badaniem, które umożliwia wykrycie larw gzów, jest badanie gastroskopowe. Kamera endoskopu może doskonale uwidocznić robale wgryzione w śluzówkę żołądka i dwunastnicy.
- Diagnostyka serologiczna – Testy ELISA oparte o wykrywanie antygenów larw gza w drugim stadium rozwoju są możliwe, jednak nie należą jeszcze do metod diagnostycznych dostępnych w codziennej praktyce weterynaryjnej.
!!! W rzadkich przypadkach larwy w trzecim stadium mogą okazać się znaleziskiem w kale, jednak badanie kału nie jest wiarygodnym badaniem w przypadku gazawicy !
Leczenie?
Stadia larwalne gzów z rodziny Gasterophilus są szcześliwie bardzo wrażliwe na powszechnie stosowane u koni leki przeciwrobacze, a są to:
- Iwermektyna
- Moksydektyna
Szczególnie iwermektyna cieszy się opinią wyjątkowo skutecznego leku w zakresie eliminacji larw gzów.
Kiedy?
Istotne jest tutaj przeprowadzanie odrobaczeń z właściwą substancją czynną w odpowiednim momencie sezonu, ponieważ aktywność gzów ustaje dopiero wraz z nadejściem pierwszych przymrozków. Odczekanie do tego momentu z dużym prawdopodobieństwem pozwoli usunąć wszystkie larwy gzów z przewodu pokarmowego i jednocześnie uchronić się przed ich natychmiastową powtórną inwazją.
Właśnie dlatego najkorzystniejsze jest przeprowadzanie odrobaczeń pod tym kątem dopiero po wyraźnych spadkach temperatur. W praktyce są to najczęściej okolice listopada.
Profilaktyka?
- Zwalczanie dorosłych gzów w środowisku – np. poprzez stosowanie oprysków, czy pułapek na owady, ale także przez dobrą higienę na padokach i w stajni, ponieważ (jak to zwykle bywa), źródłem kolejnych pokoleń pasożyta jest kupa.
- Regularne przeglądanie i higiena włosa w okresie letnim. Warto systematycznie sprawdzać swojego konia i usuwać jaja gzów. Można skorzystać w tym celu ze specjalnych narzędzi (np. takich noży), popularne w tym celu są także zwykłe maszynki do golenia.
- Skuteczne może być także mycie ciepłą wodą z dodatkiem insektycydu.
- Zebezpieczanie koni preparatami zawierającymi substancje toksyczne dla owadów w formie oprysków, żeli, czy spot-on.
Niestety należy mieć świadomość, że nawet najbardziej staranna higiena nie jest zwykle wystarczające do skutecznego zapobiegania gzawicy, więc nie należy zapominać o regularnych odrobaczeniach. Mimo to jednak profilaktyka także pozostaje ważną praktyką, która może pozwolić ograniczyć skale inwazji.
Źródła:
E. Colebrook, R. Wall – Ectoparasites of livestock in Europe and the Mediterranean region -Veterinary Parasitology, 2004
Dwight D. Bowman – Georgis’ Parasitology for Veterinarians – Arthropods – 2021
M. K. Nielsen, G. von Samson-Hammelstjerna, T. A. Kuzmina, D. C. K. van Doorn, A. Meana, S. Rehbein, T. Elliott, C. R. Reinemeyer – World association for the advancement of veterinary parasitology (WAAVP): Third edition of guideline for evaluating the efficacy of equine anthelmintics – Veterinary Parasitology, 2022
D. W. Scott, W. H. Miller Jr. -bEquine Dermatology – rozdział 6 – 2003
M. B. Studzińska, K. Wojcieszak – Gasterophilus sp. botfly larvae in horses from the South-Eastern part of Poland – Bulletin of the Veterinary Institute in Puławy – 2009
F. A. Uzal, S. S. Diab – Gastritis, Enteritis, and Colitis in Horses – Veterinary Clinics of North America: Equine Practice, 2015
Livestock Veterinary Entomology – Bot Flies
Medownick M, Lazarus M, Finkelstein E, Weiner JM. – Human external ophthalmomyiasis caused by the horse bot fly larva (Gasterophilus spp.) – 1985
ESCCAP – Diagnostyka parazytologiczna u kotów, psów i koniowatych, 2022
ESCCAP -Przewodnik leczenia i zwalczania inwazji pasożytów żołądkowo-jelitowych u koni, 2019CR Reinemeyer – Parasitism and colic – Veterinary Clinics of North America Equine Practice, 2009
Weterynaria po dyplomie, Nowe trendy w zwalczaniu pasożytów u koni, 2017
